ความสำคัญของความรู้
เรียบเรียงโดย: อิสมาอีล กอเซ็ม
มวลการสรรเสริญเป็นเอกสิทธิ์เฉพาะแด่อัลลอฮฺ ผู้ทรงบันดาลความรู้และทางนำทั้งปวง
การศึกษาหาความรู้เป็นเรื่องสำคัญต่อชีวิตมนุษย์มาโดยตลอด เพราะการดำรงอยู่ของมนุษย์ในทุกยุคทุกสมัยล้วนต้องอาศัยการเรียนรู้สิ่งรอบตัว ความเจริญก้าวหน้าของมนุษยชาติจึงตั้งอยู่บนรากฐานของความรู้ทั้งสิ้น
ในยุคโบราณ ความรู้ยังจำกัดอยู่ในวงสังคมเล็ก ๆ แต่ในยุคปัจจุบัน การศึกษาถูกจัดระบบอย่างเป็นทางการ มีโรงเรียน สถาบัน และมหาวิทยาลัยจำนวนมาก ทั้งของรัฐและเอกชน เปิดโอกาสให้ผู้คนได้เข้าถึงองค์ความรู้หลากหลายขึ้นกว่าเดิม
บรรยากาศการแข่งขันด้านเศรษฐกิจทำให้อาชีพและหลักสูตรใหม่ ๆ เกิดขึ้นมากมาย ส่งผลให้นักเรียนจำนวนมากถูกปลูกฝังว่า “เรียนจบแล้วมีงานทำ” คือเป้าหมายสูงสุดของการศึกษา จึงมุ่งเลือกคณะที่มีงานรองรับเป็นหลัก มากกว่าจะเรียนเพื่อเป็นนักวิชาการ หรือผู้พัฒนาสังคมในระยะยาว
อิสลามให้ความหมายของการศึกษาอย่างไร?
อิสลามมีเจตนารมณ์ในการศึกษาอย่างชัดเจน ไม่ใช่เพียงเพื่อเลี้ยงชีพ แต่เพื่อ :
♦ สร้างมนุษย์ที่รู้จักพระเจ้า
♦ สร้างสังคมที่มีคุณธรรม
แสวงหาความรู้เพื่อประโยชน์ต่อมนุษยชาติ พัฒนาชีวิตทั้งทางโลกและทางศาสนาให้สมดุล เพื่อให้เข้าใจความหมายนี้ เราต้องย้อนกลับไปยังยุคแรกของอิสลาม
จุดเริ่มต้นของการศึกษาในอิสลาม
ท่านนบีมูฮัมมัด ﷺ ถูกส่งมาในยุคญาฮิลียะฮ์ ซึ่งเป็นยุคแห่งความไม่รู้ อธรรม ไร้กฎระเบียบ และเต็มไปด้วยความป่าเถื่อน ทั้งการฆ่าฟัน การแก้แค้น การดูหมิ่นสตรี และการฝังลูกผู้หญิงทั้งเป็น แต่เมื่อวะฮฺยูบทแรกประทานลงมา สังคมอาหรับก็เริ่มเปลี่ยนแปลง
อายะฮ์แรกที่ประทาน: บทบัญญัติให้แสวงหาความรู้
اِقْرَأْ “จงอ่านเถิด”
(อัล-อะลัก: 1–5)
5 อายะฮ์แรกที่ประทานลงมา ล้วนเกี่ยวกับ “การอ่าน การเรียนรู้ และการเขียน” ซึ่งเป็นการประกาศให้มนุษย์ออกจากความมืดแห่งญาฮิลียะฮ์สู่แสงสว่างแห่งวิชาความรู้
อัลลอฮฺตรัสว่า:
عَلَّمَ الإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ
“พระองค์ทรงสอนมนุษย์ในสิ่งที่เขาไม่รู้”
หลักฐานนี้ชี้ชัดว่า การศึกษาเป็นรากฐานของการเปลี่ยนสังคม และเป็นพระประสงค์ของอัลลอฮฺในการยกระดับมนุษย์เหนือสิ่งถูกสร้างอื่น ๆ
ประเภทของความรู้ในอิสลาม
อิสลามแบ่งการศึกษาเป็น 2 ประเภทใหญ่ คือ :
1) ฟัรฎูอัยน์ (ความรู้ที่เป็นภาคบังคับสำหรับมุสลิมทุกคน)
ได้แก่ ความรู้ด้านศรัทธาและการปฏิบัติ เช่น รุกุนอีมาน 6 ประการ , รุกุนอิสลาม 5 ประการ
ท่านนบี ﷺ กล่าวว่า:
طَلَبُ العِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ
“การแสวงหาความรู้เป็นหน้าที่ของมุสลิมทุกคน”
(หะดีษ)
2) ฟัรฎู กิฟายะฮ์ (ความรู้ที่หากมีบางคนเรียนรู้ก็เพียงพอ)
เช่น วิทยาศาสตร์ การแพทย์ วิศวกรรม การทหาร เศรษฐศาสตร์ ฯลฯ เพราะถ้าไม่มีใครศึกษาเลย ทั้งสังคมจะมีบาป ซึ่งเป็นความรู้ที่สังคมต้องพึ่งพา ทุกความรู้ที่นำประโยชน์ต่อสังคม ถือว่าเป็นสิ่งที่อิสลามส่งเสริม
ความเข้าใจผิดที่เกิดขึ้นในสังคมมุสลิม
ปัจจุบันมีความเข้าใจผิดที่ว่า ศาสนาคือเรื่องหนึ่งวิชาการสมัยใหม่คืออีกเรื่องหนึ่ง จนทำให้คนเรียนศาสนามองว่าโลกดุนยาไม่สำคัญคนเรียนวิชาสมัยใหม่ไม่เห็นความสำคัญของศาสนา นี่คือผลของการวางระบบศึกษาตะวันตกในยุคอาณานิคมที่พยายาม "แยกศาสนาออกจากชีวิตมนุษย์" ทั้งด้านการเมือง การปกครอง และเศรษฐกิจ แต่ในทัศนะอิสลาม วิชาการทุกแขนงเป็นหนึ่งเดียว ถ้ามีประโยชน์ต่อมนุษย์คือสิ่งดีและเป็นอิบาดะฮ์เมื่อมีเจตนาที่บริสุทธิ์
แบบอย่างจากอดีต: นักวิชาการผู้เชี่ยวชาญหลายศาสตร์
ในยุคสลัฟ นักวิชาการไม่แยกศาสตร์ออกจากกัน เช่น อิบนุลกอยยิม , อัซซะฮะบี , อิบนุรอญับ พวกท่านเชี่ยวชาญทั้งศาสนา ประวัติศาสตร์ แพทย์ คณิตศาสตร์ และภูมิศาสตร์ แสดงให้เห็นว่าอิสลามส่งเสริมความรู้ทุกแขนง ไม่ว่าศาสนาหรือโลกดุนยา
ท่านนบี ﷺ กล่าวว่า:
خَيْرُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَعَلَّمَهُ
“ผู้ที่ประเสริฐที่สุดในพวกท่าน คือผู้เรียนอัลกุรอานและสอนมันแก่ผู้อื่น”
เป้าหมายสูงสุดของการศึกษาในอิสลามรู้จักพระผู้เป็นเจ้าอย่างถูกต้อง สร้างมนุษย์ที่มีคุณธรรม มีจริยธรรมทำให้มุสลิมรู้หน้าที่ของตนต่อพระเจ้า และสังคมสร้างผู้พัฒนาสังคม ผู้คิดค้น นวัตกร และนักวิชาการ พัฒนาชีวิตให้สมดุลระหว่างศาสนาและโลกดุนยา
อัลลอฮฺตรัสว่า:
يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ
“อัลลอฮฺจะทรงยกฐานะของผู้ศรัทธา และผู้มีความรู้หลายชั้น”
(อัลมุญาดะละฮ์: 11)
ทางออกสำหรับมุสลิมยุคปัจจุบัน
เริ่มปลูกฝังหลักศรัทธาแก่เยาวชนก่อน ให้ความสำคัญกับฟัรฎูอัยน์เป็นอันดับแรก เปิดโอกาสให้เด็กเรียนสาขาต่าง ๆ ตามความถนัด สร้างทัศนะคติว่า “ความรู้ทุกแขนงคืออิบาดะฮ์” ผสานศาสตร์สมัยใหม่เข้ากับหลักศรัทธาและคุณธรรม
เมื่อมุสลิมรู้จักพระเจ้า เข้าใจหลักศรัทธาและหน้าที่ของตน เขาจะเป็นคนที่มีคุณภาพ ทั้งในฐานะพลเมือง คนทำงาน พ่อค้า ครู นักวิทยาศาสตร์ หรือผู้นำ การศึกษาในอิสลามไม่ใช่เพื่อให้ได้งานทำเท่านั้น แต่เพื่อ สร้างมนุษย์ที่รู้จักพระเจ้า มีคุณธรรม และพัฒนาสังคม
หากมุสลิมให้ลำดับความสำคัญถูกต้อง คือเริ่มจากความรู้ที่ทำให้เขารู้จักพระเจ้า แล้วต่อยอดไปยังศาสตร์ต่าง ๆ เขาจะประสบความสำเร็จทั้งในโลกนี้และโลกหน้า
อัลลอฮฺตรัสว่า:
وَمَن يَرْغَبُ عَن مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَن سَفِهَ نَفْسَهُ
“ไม่มีใครหันเหออกจากแนวทางที่เที่ยงตรง นอกจากผู้ที่โง่เขลาในตัวเอง”
และตรัสอีกว่า:
وَمَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا
“ผู้ใดมีตักวาต่ออัลลอฮฺ พระองค์จะทรงเปิดทางออกให้แก่เขา”
ขออัลลอฮฺได้โปรดประทานความรู้ที่มีประโยชน์ แก่บรรดาผู้ศรัทธา...อามีน
