วิธีการเผยแผ่ศาสนาอิสลามในยุคปัจจุบัน
เรียบเรียงโดย : อิสมาอีล กอเซ็ม
มวลการสรรเสริญเป็นเอกสิทธิ์ของอัลลอฮฺ ผู้ทรงอภิบาลแห่งสากลโลก การเผยแผ่ศาสนาอิสลาม (الدعوة إلى الله) เป็นภารกิจอันยิ่งใหญ่ที่อัลลอฮฺทรงมอบหมายแก่บรรดานบี และสืบทอดต่อมาสู่บรรดานักวิชาการและผู้ศรัทธาในทุกยุคทุกสมัย อิสลามให้คุณค่าอย่างสูงต่อถ้อยคำ วิธีการ และเจตนารมณ์ในการเชิญชวนผู้คนสู่สัจธรรม ดังที่อัลลอฮฺตรัสว่า
(وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا)
“และใครเล่าจะมีถ้อยคำดียิ่งไปกว่าผู้ที่เรียกร้องสู่ (หนทางของ) อัลลอฮฺ และประกอบความดี”
การเผยแผ่ศาสนาไม่ใช่เพียงการถ่ายทอดความรู้ หากแต่เป็นกระบวนการเปลี่ยนแปลงหัวใจ ความคิด และพฤติกรรมของมนุษย์ ซึ่งต้องอาศัยทั้งความรู้ ความอดทน และความเข้าใจบริบทของสังคมอย่างลึกซึ้ง
ความหมายและเป้าหมายของการดะวะฮฺ
การดะวะฮฺ คือการเชิญชวนมนุษย์ให้ศรัทธาต่ออัลลอฮฺ เพียงผู้เดียว ปฏิบัติตามคำสั่งใช้ของพระองค์ และละทิ้งสิ่งที่พระองค์ทรงห้าม เป้าหมายสูงสุดของการดะวะฮฺจึงมิใช่เพียงการเพิ่มจำนวนผู้ศรัทธา แต่คือการสร้างมนุษย์ที่มีอีมานที่ถูกต้อง มีอัคลากอันงดงาม และดำรงชีวิตตามแนวทางอิสลามอย่างสมบูรณ์
อิสลามยอมรับความแตกต่างของมนุษย์ทั้งด้านสติปัญญา วัย และสภาพแวดล้อม ดังนั้น การเชิญชวนสู่ศาสนาจึงต้องอาศัยเวลา ความต่อเนื่อง และวิธีการที่เหมาะสมกับผู้รับสาร
ความรู้ : เสบียงสำคัญของนักเผยแผ่ศาสนา
องค์ประกอบพื้นฐานที่สุดของนักเผยแผ่ศาสนาคือ “ความรู้” อิสลามวางหลักการไว้อย่างชัดเจนว่า ความรู้ต้องมาก่อนการกระทำ ดังที่อัลลอฮฺตรัสว่า
فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللَّهُ
“ฉะนั้นพึงรู้เถิดว่า ไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากอัลลอฮฺ”
อายะฮฺนี้สะท้อนหลักสำคัญว่า การรู้จักเตาฮีดอย่างถูกต้อง คือรากฐานของศาสนา และจากความรู้นั้นจะนำไปสู่การปฏิบัติตามคำสั่งใช้ การละทิ้งสิ่งต้องห้าม และการปกป้องหลักศรัทธาจากสิ่งบ่อนทำลาย
นักวิชาการหลายท่านยืนยันตรงกันว่า “ผู้ที่ทำดะวะฮฺโดยปราศจากความรู้ ย่อมสร้างความเสียหายมากกว่าประโยชน์”
รูปแบบและสำนวนในการเผยแผ่ศาสนา การเผยแผ่อย่างเป็นระบบและมีเป้าหมาย
นักเผยแผ่ต้องกำหนดกลุ่มเป้าหมายอย่างชัดเจน ครอบคลุมทุกเพศทุกวัย ตั้งแต่วัยเด็ก เยาวชน ผู้ใหญ่ จนถึงผู้สูงอายุ เนื่องจากแต่ละช่วงวัยมีวิธีการเรียนรู้และการตอบสนองที่แตกต่างกัน การใช้รูปแบบเดียวกับทุกกลุ่มย่อมไม่เกิดประสิทธิภาพสูงสุด
การใช้สำนวนถาม–ตอบ
หะดีษของญิบรีล عليه السلام เป็นตัวอย่างชัดเจนของการใช้สำนวนถาม–ตอบเพื่อการสอน แม้ผู้ถามจะรู้คำตอบอยู่แล้ว แต่มีเป้าหมายเพื่อสร้างความเข้าใจแก่ผู้ฟังโดยรอบ วิธีการนี้ช่วยกระตุ้นการคิดและทำให้ผู้รับสารมีส่วนร่วมกับเนื้อหา
การใช้สำนวนเชิงส่งเสริมและปลุกจิตสำนึก
อัลกุรอานใช้สำนวนเชิญชวนและเตือนสติอยู่เสมอ เช่น
يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ
“โอ้ ลูกหลานอิสรออีลเอ๋ย จงรำลึกถึงความโปรดปรานของข้า”
สำนวนเช่นนี้ช่วยเชื่อมโยงศาสนากับหัวใจของมนุษย์ มิใช่เพียงสติปัญญาเท่านั้น
บทบาทของสื่อสมัยใหม่ในการเผยแผ่ศาสนา
ยุคปัจจุบันเป็นยุคแห่งการสื่อสารที่รวดเร็วและต้นทุนต่ำ การเผยแผ่ศาสนาไม่จำกัดอยู่เพียงมัสยิดหรือห้องเรียนอีกต่อไป หากแต่ขยายสู่โลกออนไลน์ ผ่านบทความ เสียง วิดีโอ และการถ่ายทอดสด
จากเดิมการบรรยายหนึ่งครั้งอาจมีผู้ฟังเพียงไม่กี่สิบคน แต่เมื่อถูกเผยแพร่ผ่านสื่อออนไลน์ กลับสามารถเข้าถึงผู้คนหลักหมื่นหรือหลักแสน นี่คือศักยภาพของสื่อสมัยใหม่ที่นักเผยแผ่จำเป็นต้องเรียนรู้และใช้ให้เกิดประโยชน์สูงสุด
อุปสรรคในการเผยแผ่ศาสนาในยุคปัจจุบัน
กระแสวัตถุนิยมและการยึดดุนยาเป็นศูนย์กลาง
ผู้คนจำนวนมากให้คุณค่ากับทรัพย์สิน ความสะดวกสบาย และความสำเร็จทางโลก มากกว่าความหมายของชีวิตและอาคิเราะฮฺ ศาสนาจึงถูกมองเป็นเรื่องรอง ทำให้การเชิญชวนสู่การอิบาดะฮฺและการเสียสละเป็นไปอย่างยากลำบาก
ความเข้าใจศาสนาที่คลาดเคลื่อนและข้อมูลบิดเบือน
การเผยแพร่ข้อมูลศาสนาโดยปราศจากความรู้ ก่อให้เกิดความสับสน ภาพลักษณ์เชิงลบ และการต่อต้านอิสลามโดยไม่ตั้งใจ นักเผยแผ่จึงต้องทำหน้าที่ทั้งเชิญชวนและแก้ไขความเข้าใจผิดควบคู่กันไป
พฤติกรรมการรับสื่อที่ฉาบฉวย
สังคมยุคใหม่เน้นความรวดเร็วและความบันเทิง ขณะที่ศาสนาต้องการการเรียนรู้ที่ลึกและต่อเนื่อง สิ่งนี้กลายเป็นอุปสรรคเชิงโครงสร้างที่ท้าทายงานดะวะฮฺอย่างยิ่ง
การขาดแบบอย่างที่ดี
ความไม่สอดคล้องกันระหว่างคำพูดกับการกระทำของผู้ที่อ้างตนเป็นตัวแทนศาสนา ทำให้ผู้คนปฏิเสธศาสนาไม่ใช่เพราะหลักการ แต่เพราะพฤติกรรมของมนุษย์
ความขัดแย้งภายในหมู่มุสลิม
ความเห็นต่างทางฟิกฮฺ หากขาดมารยาท อาจกลายเป็นอุปสรรคใหญ่ต่อภาพลักษณ์ของอิสลาม และบั่นทอนพลังของการเผยแผ่ในสังคมภายนอก
ข้อชี้แนะจากนักวิชาการในการเผยแผ่ศาสนา นักวิชาการอิสลามได้วางแนวทางสำคัญสำหรับนักเผยแผ่ไว้หลายประการ สรุปได้ดังนี้
ยึดมั่นในความรู้และความจริงใจ : เชคอิบนุ บาซ และเชคอุซัยมีน เน้นย้ำว่า การดะวะฮฺที่ถูกต้องต้องตั้งอยู่บนความรู้ที่ถูกต้องและอิคลาศ (ความบริสุทธิ์ใจ)
อ่อนโยน มีปัญญา และอดทน : อัลลอฮฺตรัสว่า ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ
“ปัญญาและความอ่อนโยนคือหัวใจของการเผยแผ่ มิใช่ความรุนแรงหรือการกดดัน”
เป็นแบบอย่างก่อนเป็นผู้พูด : นักวิชาการยืนยันตรงกันว่า การดะวะฮฺด้วยการกระทำ มีพลังยิ่งกว่าคำพูด
รู้จักลำดับความสำคัญ : เริ่มจากเตาฮีด หลักศรัทธา และพื้นฐานศาสนา ก่อนประเด็นรอง เพื่อไม่ให้ผู้รับสารเกิดความสับสน
เข้าใจบริบทสังคมและผู้คน : การเผยแผ่ที่ประสบความสำเร็จ ต้องเข้าใจสภาพสังคม วัฒนธรรม และปัญหาที่แท้จริงของผู้คน
การเผยแผ่ศาสนาอิสลามในยุคปัจจุบันเป็นภารกิจที่มีความซับซ้อน ท่ามกลางโอกาสจากเทคโนโลยีและอุปสรรคจากค่านิยมสมัยใหม่ นักเผยแผ่ศาสนาจึงต้องพัฒนาตนเองอย่างรอบด้าน ทั้งด้านความรู้ การสื่อสาร และการเป็นแบบอย่างที่ดี เพื่อให้สารแห่งอิสลามสามารถเข้าถึงหัวใจของผู้คนได้อย่างแท้จริง
ขออัลลอฮฺประทานความมั่นคงแก่บรรดาผู้รู้และผู้ทำหน้าที่เผยแผ่ศาสนา ให้ยืนหยัดบนหนทางนี้จนสิ้นลมหายใจ อามีน
